BİR POPÜLER KÜLTÜR OLARAK TÜRKİYEDEKİ ARABESK KÜLTÜRÜ ANLAMA ÇABASI:
_ Ali Pekşen
Bu yazı, Meral Özbekin doktora çalışması olarak yazdığı ve kitaplaştırdığı, Popüler Kültür ve Orhan Gencebay Arabeski adlı çalışmasını incelemeye ve eleştirmeye yönelik olarak kaleme alınmıştır. Her ne kadar Özbek bu çalışmasında Orhan Gencebay arabesk müziğinin nasıl ortaya çıktığını, içeriği ve değişmesi konusunda bir çerçeve çizilmeye; arabeskin Türkiye'nin özellikle 1950 sonrası hızlanan modernleşme sürecine nasıl bir anlam haritasıyla yanıt verdiğini, hem müzikal hem şarkı sözleri yapısı ve hem de toplumsal anlamı açısından bakılarak incelenmeye çalışıldığını söylese de, kitabın ilk bölümünün modernleşme, popüler kültür ve hegemonya konusunda, ister arabesk bağlamında düşünelim isterse ondan bağımsız düşünelim, özellikle Türkçe literatür için oldukça önemli bir kavramsal tartışmayı içerdiğini belirtmek gerekiyor.
Mazlumlara Dönüş Çabası: Sosyalist Bir Prespektifte Halka Ait PopülerKültür
Arabesk gibi üzerinde çok konuşulmuş ama bilimsel denebilecek çalışmalara çok da dahil olamamış, ya da dahil edilecek kadar ciddi ve önemli bulunmamış; klasik Modernleşme kuramına dayanan, genellikle anlamaktan çok baştansavmacı, yoksayıcı, indirgemeci bir tavırla ve dışardan bir gözle bakılmış bir konuyu; Kültürel Çalışmalar yaklaşımı içinden, eleştirel bir gözle, mazlumlara dönme duyarlılığıyla ve bir özgürleşme projesi kapsamında ele almış ve farklı bir perspektif geliştirmeyi başarmış bir incelemeyle karşı karşıyayız. Arabesk tartışmalarında yaygın ve egemen olan görüş, arabeski tartışırken genellikle yoz, dejenere, zevksiz, kaderci, Arap müziği, ağlama kültürü, yanlış bilinçli gibi nitelemelere yaslanmakta, kimi zaman açıkça dile getirmese de arabeskin bir kitle kültürü olduğu yönünde geniş bir uzlaşma sergilemektedir. Tabii buradaki kitle kültürü kavramı dolaylı ya da dolaysız arabesk müziğin aslında sanat olmadığı anlamı çıkartılacak bir biçimde kullanılmakta ve böylece, Özbek'in de belirttiği gibi, kaderci bir söyleme sahip olduğu iddiasına dayanılarak, arabeskin hakim ideolojiye direnme ve özgürleşme niteliklerine sahip olmadığı sonucuna ulaşılmaktadır. Oysa ulaşılan bu sonuç hem tehlikeli ve tartışmalı, hem de ileride görüleceği üzre tam tersi de iddia edilebilecek bir sonuçtur. Hemen belirtelim ki, Özbek'in çalışmasının önemi sadece Arabesk kültüre ilişkin egemen yaklaşımları alaşağı etmesi, özgün, tutarlı ve kültürel tartışma alanında Türkiyedeki sosyalist perspektifi geliştirici ve zenginleştirici bir tavıra sahip olması değil; tüm bu tartışmaları bir tür turnusal kağıdı gibi kullanıp, özellikle Türkiyedeki Batılılaşmacı ve Modernleşmeci solun kültür tartışmalarındaki seçkinci, kendi varolmaları gereken politik ve ideolojik konumla çelişkili duruşlarını sergilemesi ve bunları aşmaya yönelmesidir. Kendi değişiyle, popüler kültürü ve arabeski anlamada sağ ve solun kullandığı yüksek/alçak, hakiki/yoz gibi kendinden menkul ikilemlerin ardında hangi ortak varsayımların yattığını ve bunun olmazlığını göstermeye çalışmasıdır. Sol için bu durum ne yazık ki daha da vahimdir. Meral Özbek, halkın önemli olduğunu ve kazanılması gerektiğini varsayan sol perspektifin, halkın kurucu öğelerinden biri haline gelmiş kentli halk sınıflarına ait bir kültürü, kültürlü, aydınlanmış azınlık ile cahil, yoz kaderci kitleler ikilemine dayalı bir çözümlemeyle küçümseyerek yoksaymasını çok şaşırtıcı bulmaktadır. Halkın çeşitli kesimlerinin cahilliklerinden dolayı şu yada bu biçimde dışardan yola getirilmeye muhtaç olduğunu iddia eden buyurgan bir yaklaşımı sosyalist bir kültürel politikası olarak kabul etmiyor:
Yoksul kitlelerin kültürsüzlüğü ve onların sevdikleri şeylerin yozluğuyla uğraşmak yerine, insanları eşit ve özgür yaşamaktan ve bu dünyayı ve kendini tanımak ve geliştirmekten mahrum eden koşullarla, onların durduğu yerde, onlarla birlikte uğraşmayı seçen bir perspektif ve pratiğin sola yakıştığını düşünüyorum." (s.10)
Meral Özbek tam da bu noktada, kitabı boyunca ele alacağı temel yaklaşımları da içinde söylem olarak barındıran, haklı bir uyarıda bulunuyor:
Hiçbirşeyi değiştirmeden, mevcut olanı paylaşmadan başkaları adına yapılan her yüksek kültür, sanat ısrarı, bunlara sahip olmadığı düşünülen kitleleri ikinci kez mahkum etmekten ve dahası mevcut hakim kültürel iktidarın ekmeğine yağ sürmekten öte gitmiyor. Çünkü halka ait olarak bildiğimiz popüler kültür alanı aynı zamanda hakim sınıfların at oynattıkları, egemenliklerini pekiştirmek için üzerinden mücadele verdikleri ve kazanmak istedikleri bir alan. Hakim sınıfların değer ve fikirleri, popüler duygu ve düşüncelerin içinde eritilerek, böylece de popüler alandaki direnme etkisizleştirilerek, yaygınlaştırılıyor. O halde hem boyun eğme hem de direnmenin çelişkisini taşıyan bu alan, soyalist politikalarla eklemlenerek kazanılması gereken çarpaşık bir mücadele alanıdır. (s10-11)
Görüldüğü üzere, hakim bakışın aksine, popüler kültürü yoz olarak değil halka ait bir kültür olarak kabul ediyor. Popüler kültürü ne kapitalist kültür ile özdeş görüyor ne de tamamıyla ondan kurulmuş kabul ediyor; (Halla referansla) sürekli gerilim içinde duran, teslim olma ve karşı koymaya, eski yeni farklı tarzlara ait çelişkili öğeleriyle karmaşık olan ve kültürel iktidar ilişkileri ve mücadelesi çerçevesinde de sürekli değişen bir kültürel alan olduğunu belirtiyor. Orhan Gencebay arabeskini de böyle bir kültürel gerilim içinde değerlendiriyor.Popüler kültür kavramının Özbek'in çalışmasında benimsediği en önemli analiz kavramlarında birisi olduğunu da eklemeliyiz.
Arabeski Yeniden Anlamlandırma: Hem Direnmenin Hem De Boyun Eğmenin Alanı
Arabeskin genel kabul gören değerlendirmesi onu, gelenekselcilik ve modernizm arasında kalmış gecekondu kültürü olarak görmekte, toplumsal geçişin bunalmını yansıtan kültürel krizin ve uyumsuzluğun dile getirilmesi diye nitelemekte; arabesk müziği ise Türkiyenin çarpık kapitalistleşmesinin yansıması olan yoz bir müzik olarak tanımlamaktadır.Bu ortakduyusal değerlendirmeye örnek olarak Şenyapılının Müzik Ansiklopedisi nde dile getirdiği görüşleri veriliyor. Şenyapılıya göre arabesk müzik, kentlerde yaşayan ve kır kökenli geniş yığınların, çevreye uyumsuzluklarının ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Arabesk sadece bir müzik olayı olmayıp, kente göçen, kent yaşamıyla uyum sağlayamamış, kentlilerin horlamalarına, küçümsemelerine, düşmanca tavır alışlarına ve ayrıca işsizlike, ekonomik yetersizliklere maruz kalmış kır kökenli nüfüsün kültürüdür. Kırdaki geleneksel ortamı kente taşıyan bu nüfusun kırsal değerleri bırakmamasının nedeni de bu uyumsuzluktur. Özbek öncelikle bu değerlendirmelerde göze çarpan, toplumsal olgularla, kültürel ürünler arasında kurulan yansıtma ilişkisini eleştirmektedir. Hakim yorum tarzına göre arabesk geçiş toplumunun ürünü olarak, hem gelenekselin bozulmuş halini, hem de modern olamamış bir marjinalliği yansıtırken, kır kökenli uyumsuz kentlilerin (gecekonducuların) kültürel ürünü olan arabesk müzik ise, toplumsal geçişin bulanımını yansıtan bir kültürel bunalımın ifadesidir. Oysa Özbek, Halla referanla, kültür ve sınıf arasındaki ilişkinin yansıma ilişkisi değil, bir eklemlenme ilişki olduğunu söyleyerek bu değerlendirmeleri doğru bulmamaktadır.(s. 22) Bu noktada bir parantez açıp, eklemelenme kavramının bu çalışmanın anahtar analiz kavramlarından birisi olduğunu belirtelim. Bu eklemlenme ilişkisine örnek olarak ANAPın arabesk ile ilişkisini vermektedir. Şöyle ki, 1969- 77 yılları arasında, büyük kentlerdeki gecekondulu seçmen CHPye oy verirken, 1983 yılıyla birlikte ANAPa oy vermeye başlaması, o dönemde arabesk müziğin TRTden yayınının yasak olmasına rağmen, iktidardaki ANAPlı seçkinleri, seçim kampanyalarında arabesk şarkıları kullanması ve arabesk müziğe yasağın kaldırılması konusunu parti içinde tartışmasıyla arabeskin yananlamlarına sağcı bir nitelik eklenmiştir. Ancak Özbeke göre, arabesk zevk ile ANAPa oy verme arasındaki ilişki, bütünüyle örtüşen ve birbirini tanımlayan bir ilişki olmayıp, belli bir tarihi bağlamda, siyasi-hukuki yaptırımların ve ideolojik hegemonyanın da belirlediği bir ilişkidir. (s 22) Bu noktada Özbek, yine Halla referans yaparak, can alıcı bir tespitte bulunuyor:
(...) ANAP üyelerinin arabeski sevmeleri, arabeskin bütünsel bir yeni-muhafazakar ideolojiye sahip olduğunu ispat etmez. Bu olsa olsa hakim ideolojinin nasıl işlediğini ortaya koyabilir: Yani, hakim siyasal-kültürel ideoloji, ortakduyudaki çelişkilerden yararlanarak, gerçekten aşağıdan gelen ihtiyaç ve zevkleri kendi sistemi içinde özümsediği ve bu öğeleri hegemonik bir ideoloji olarak yeniden kurduğu ölçüde başarılı our." (s. 22-23) Öte yandan Özbek, Senyapılı'nın arabesk müzği gecekondu müziği nitelemesine karşı çıkarak, onu kent kültürünün bir ürünü olarak görür. Çünkü arabeskin ortaya çıkışını sağlayan tüm etmenler, sanayileşme süreci ile birlikte gelen ve ancak kentlerde varlık bulan etmenlerdir. Arabeske yönelik hakim bakış, Özbek'e göre, popüler kültürün aşağıdan yukarı doğru gelen, zaman içinde konumu değişen/değiştirilen ve hem direnme hem de bir boyun eğme alanı (Hall) olduğunu, onun çok yönlü anlamını ve önemini gözardı etmektedir. Türkiyanin aşağıdan yukarıya doğru ortaya çıkan ilk büyük kitlesel kültürel biçimlenmesi denebilecek arabesk müzik:
Türkiyenin 1960lardaki modernleşme sürecine hem bir yanıt, hem de bizzat bu modernleşme sürecini oluşturan bir biçimlenmedir. (s.25) Bu değerlendirmelerin ışığında Özbek, Şenyapılı'nın aksine, arabesk müziğin kentlere göçen kırsal nüfusun hem çevreye uymasının, varkalmanın yolunu bulabilmesinin başarılı bir göstergesi, hem de kırdaki geleneksel ortamı kente taşıyarak değil, toplumsal yapı bakımından kentsel usüllerin etkisi altında varkalmanın göstergesi olduğunu belirtmektedir. Görüldüğü üzere bu bakış, aslında pek çok değerlendirmede de görülen, bir tersyüz etmeyi barındırmaktadır.
Geçiş Toplumlarında Geleneksel ile Modern Arasındaki İlişkiyi Anlama Çabası: Karma ilişki ve Biçimlerin Eklemlenmesi
Modernleşme esas olarak, Batılı olmayan toplumların geleneksel toplumdan modern topluma doğru geçirmekte oldukları, geleneksel toplum, geçiş toplumu ve modern toplum şeklindeki üç aşamalı değişim sürecini ifade eder. Modernizm ile ilgili kuramsal tartışmanın Özbek'in çalışması için önemi, arabesk konusunda Türkiyede hakim olan yaklaşımın örtük kaynağının, Modernleşme Kuramının bu konudaki varsayımlarına dayanması; yani kente göçen kır kökenli nüfusun kültürü olan arabeskin geleneksel ya da geri olduğu, ve kentsel (modern) yaşantıya uyamamanın ifadesi olduğunun iddia edilmesidir. Bu çalışmanın asıl ilgi alanı ise, Modernleşme kuramının geleneksel ve modern kavramları arasında kurduğu ikililik ilişkisidir.Modernleşme kuramına göre, geçiş toplumlarında, geleneksel toplumsal ilişki ve biçimlerle Batıdan ihraç edilenler arasında uzlaşmaz bir çelişki yaşanmakta; geleneksel-modern ikililiğinin devam ettiği bu toplumlarda, geleneksel değer ve kurumların modernleşmeye direnmekte ve engel teşkil etmektedir. Özbek Modernleşme kuramına yönelik eleştirilerden bahsetmekte ve kültürel değişim açısından eleştirilerin ortak noktalarını tespit etmektedir:
Ortak olduğu ileri sürülecek olan her iki nokta birbirini bütünleyen ve geleneksel (kapitalism-öncesi) ve modern (kapitalism) kategorileri (üretim tarzları) arasındaki ilişkinin yeniden biçimlendirilmesine ilşkindir. Birincisi, geçiş toplumlarında eski ile yeni arasındaki ilişkinin karma biçimlerin hakimiyetiyle sonuçlandığı; ikincisi ise, birer ideoloji olarak geleneksellik ve modernliğin birbirini dışlamayabileceği üzerinedir.(s. 36)
Bı noktada, Singer'in modernleşme kuramına alternatif olarak geliştirdiği kültürel değişim kuramının temelini oluşturan karma ilişki ve biçimler kavramlarıyla karşılaşıyoruz. Hint toplumunu örnek olarak veren Singer, kültürel değişimi bir uyum mekanizması olarak kavramsallaştırıyor. Biçim ve ilişkiler açısından ise bu değişimin karma ilişki ve biçimler getirdiğini; geleneğin değişmeye kapalı durağan bir yapısı olmadığını ve geçiş toplumlarında geleneksel ile modern arasındaki ilişkilerin çeşitli biçimleri olduğunu, ancak bu ilişkinin hakim biçiminin birleşme ilişkisi olduğunu belirtiyor. Özbek, Gufield'ın yukarıdaki yaklaşımı kabul ettiğini ve fakat Singerin toplumu birim olarak almasına karşın, toplumsal farklılıkların önemini vurguladığını; özgül geleneklerin içeriğindeki çeşitliliğe dayanarak, modern biçimlerle aralarında kabul etme (yerine geçme), yadsıma ve iç içe geçme ilişkileri olabileceğini söylediğini hatırlatıyor.Görüldüğü gibi, modernleşme kuramını içerden eleştiren görüşler, geleneksel-modern ilşkisinde ikililiğe karşı, karma ilişki ve biçimlerin varlığını savunuyorlar. Marksist paradikmadaki eklemlenme kavramının üstünlüğü ise, bu ilişkinin bir süreç olduğu ve hem karma hem de çelişki niteliklerini birarada taşıdığı önermesinde yatmaktadır. Bu bağlamda Özbek'in Gencebay arabeskiyle ilgili olarak burada yazdığı dipnotu alıntılamadan geçemeyeceğiz:
Bu çalışmada Orhan Gencebay arabeskinin ortaya çıkış nedenleri, biçim ve anlamı incelenirken, terimin kendisi kullanılmasa bile, ilşki ve biçimlerin karma-çelişkili ya da Stuart Hall'un popüler kültür tanımında da görüleceği gibi boyun eğme- direnme- şeklinde belirlenen eklemlenmiş niteliğine dayanılacaktır.
(s. 43)
Bir güdüp-yönetme aracı olarak geleneğin icadından, bağımlılık perspektifiyle destekleyerek Üçüncü Dünya ülkelerinin özgüllüğünden bahseden ve nasıl bir modernleşme sorusuna cevap arayan Özbek, geleneksel denilen ve eklemlenerek biçim değiştirse de en azından bazı öğeleri açısından devamlılık gösteren biçim, ilişki ve değerleri, direnme açısından anlamlı kılanın, bunların paylaşımcı bir istemi yansıtmaları ve böylece özgürleşme projesi açısından dönüştürülebilme potansiyeline sahip olmalarıdır diyor.
Modernleşme ve Popüler Kültür: Hegemonya, Kitle Kültürü ve Popüler Kültür Tartışması
Modernleşme ve modernlik kavramlarını Berman'ın yaklaşımına uygun olarak tanımlanmaktadır: modernleşme kapitalist endüstrileşme süreçlerinin kamaşık bir bütünüdür. Bu kavramsal tercih, modernleşmenin mutlaka modernlik getirmeyeceği, başka bir değişle modernleşmenin modernlik tasarımları ile denk düşmediği yerlerin ortaya konabilmesini sağlamaktadır. Berman modernleşme süreçlerinin yarattığı tarihsel tecrübeyi, toplum ve birey düzeylerinde ifade ediyor. Sosyoekonomik ve bireysel gelişmenin bireyde yarattığı gerilim tecrübesinden bahsediyor. Özbek bu yaklaşımın, özellikle Gencebay şarkıları ile müziği ve kendisi hakkında söylediği sözler bütününde ifadesini bulan bireysel tecrübenin anlamının ortaya konmasında yararlı oduğunu düşünüyor. Sosyoekonomik gelişme olarak modernleşme ile buna ilişkin tecrübenin ifadesi olarak modernleşmeye yanıt arasındaki ilişki ya da modernleşme ile popüler kültür arasındaki ilişki, Kültürel Çalışmaların, özellikle Staurt Hall'un kavramları aracılığıyla geliştirilmiştir. Hall'a göre:
Popüler kültür, saf anlamda ne bu reform ve dönüştürme süreçlerine karşı popüler geleneklerin direnmesi, ne de onların yerine, üzerine geçirilen yeni bir biçimdir. Popüler kültür, bu dönüşümlerin gerçekleştiği; oluştuğu alanlardır. (...) Popüler kültürdeki ikilikten, yani popüler kültür içinde kaçınılmaz olarak bulunan kapsanma (kontrol altına alınma) ve direnmenin çifte hareketinden... (s58-59) Özbek buradan hareketle, kaderci bir söyleme sahip olduğu iddia edilen arabeskin özgürleştirici/ütopik bir yana sahip olduğunu ve özgürleştirici bir proje açısından genel olarak popüler kültürün önemli olduğunu ortaya koymak için, sanat-popüler kültür, özgürleşme- güdüp yönetme tartışmalarının içine girer. Kitle kültürü kavramını salt ticari bir beyin yıkama, boş bir oyalanma ve her açıdan uluslararası şirketler tarafından belirlenen bir komplo kuramına göre tanımlayan ve kültürün günlük hayattaki işlev ve işleyişlerini gözardı eden güdüp yönetme sosyoloklarını değil; onların yaklaşımını hegemonya kuramı aracılığıyla dolaylı bir biçimde eleştiren ve sanat- popüler kültür ilişkisini farklı bir paradikma içinden reddeden İngiliz Kültürel Çalışmaları yaklaşımını benimser. Özbek'in Türkiyedeki arabesk kültüre yönelik hakim olan görüşlerden farklı olduğunu belirttiğimiz analizlerini ve değerlendirmelerini temellendirdiği yaklaşımlardan en önemlisi olarak gördüğümüz popüler kültür anlayışına geçmeden önce, arabeskin ideolojik eklemlenme sürecine açıklık getirebilecek olan hegemonya probleminden bahsetmek gerekiyor. Hegemonya kavramını, Batı toplumlarında hakimiyetin nasıl sürdürüldüğünü açıklamaya dair, Gramsci'nin geliştirdiği bir kavramdır. Yönetici sınıflar fraksiyonları ittifakının bağımlı sınıflar üzerinde bütünlüklü bir otorite kurması sonucu ortaya çıkar. Bu otoritenin temel kaynağının bağımlı sınıfların rızasının olduğunu, üstyapıların hegemonyanın başarıldığı esas alanı teşkil ettiğini ve bu alanda hegemonyanın ideoloji aracılığla işlediğini belirtmek gerekiyor. Ancak hegemonyada önemli olan, onun verili ve sürekli bir durum olmaması; aksine, aktif bir biçimde kazanılıp korunması gerektiğidir. Başka bir değişle, sürekli hegemonya yoktur.Özbek'in Popüler Kültür ve Orhan Gencebay Arabeski adlı çalışmasının, bizce, en can alıcı, en kritik ve bir tür yol ayrımı olarak değerlendirilebilek tartışmalardan biriside popüler kültürü kavramı ile ilgili tartışmadır. Daha önce de belirttiğimiz gibi popüler kültür anlayışında Hall'un şu yaklaşımı belirleyicidir:
(...) (popüler kültür) iktidarda olanların kültürüne karşı ya da onun adına mücadelenin alanlarından biridir. O mücadele içinde aynı zamanda, kaybedilecek ve kazanılacak olan şeydir: Boyun eğme ve direnme alanıdır. Kısmen hegemonyanın yükseldiği ve güvenlik altına alındığı yerdir... Popüler kültürün önemli olması bu nedenledi. (s.87) Bu çalışmada kitle kültürü ve popüle kültür kavramları yer değişebilir kavramlar olarak kullanılmamış, aksine popüler kültür kavramı tercih edilmiştir. Popüler kültürün tanımlanması ise:
(...) Kültürel Çalışmalar yaklaşımı çerçevesinde tanımlanan kültür anlayışı ile halka ait anlamına yaslanan belirli bir popüler anlayışının beraberliği ile oluşturulmuş olan, Stuart Hall'un popüler kültür tanımlanmasına dayanmaktadır. Bu çerçevede topyekun güdüp yönetme kuramı yerine, hegemonya kuramına yaslanılmıştır. (s.88)Özbek, yukarıda özetlenmeye çalışılan kavramsal çerçeve ile ilgi tartışmaları bitirken, arabesk kültür üzerine bu kavramsal çerçevenin ışığında yeniden bir değerlendirme yapar. Arabeski yanlızca müzik endüstrisinin körüklediği bir meta olarak kabul etmez. Özellikle 1976'lar öncesinde, yani müzik endüstrisinin Türkiyede atılımından önceki dönemde ortaya çıktığını, gecekondulardaki ifade tarzıyla örtüşen yapısıyla da yanlızca bir meta olmadığını, aynı zamanda bir yaşam tarzı olduğunu belirtiyor.
Orhan Gencebay Arabeski: Batsın bu dünyadan Yaşamak ne güzele, Böyle Gelmiş Böyle Gitmez
Bir kültürel ürün olarak Orhan Gencebay arabeskinin müzik ve söz yapısı incelendiğinde, Türkiye'nin 1951'ler sonrası hızlanan modernleşme sürecine getirdiği, müphem olarak nitelendirilen yanıt şu şekilde açıklanır: bir yandan geleceği açık görür, ilerlemeyi onaylar, diğer yandansa insani değerler açısından özellikle popüler geleneğe yaslanarak, modernleşmeyi eleştirir.
Özbeke göre Orhan Gencebay şarkı sözleri aşk-sevgi dünyası üzerine kurulu olan duygusal bir kod aracılığıyla konuşmaktadır. Bir anlam haritası olarak Orhan Gencebay arabeski:
(...) gündelik ve pratik ilişkileri anlamlandırırken, kavramsallaştırırken ve öte yandan aynı zamanda gündelik hayatta yönelimler yaratırken, duygusal tecrübeyi baştacı etmiş, problem haline getirmiş görünmektedir. Aşk, yaşama hakkı ve isyandan kader ve derde dek tüm kavramları kendisine bağlamakta; sevenin kendine, ötekine, başkalarına, ve toplumsal sorunlara gösterdiği tepkiler aşkla bütünleştirilerek, aşk süzgecinden geçirilerek ifade edilmektedir. (103) Orhan Gecebay'ın arabeski, 1960'lardan itibaren modernleşme sürecinin ivme kazandığı bir dönemde popüler sınıfların gündelik hayat tecrübesinin bir duyarlılık olarak ifadesi şeklinde değerlendirmektedir. Bu duyarlılığın odaklaştığı noktalar, olumlu/olumsuz değerleriyle, bu tecrübenin en çok acı verdiği ya da alkışlandığı yerlere işaret etmekte; aşk etrafında odaklaştığı, iş ve maddi hayat konularını gölge hayat gibi dışta bıraktığı için, bu duygusal vurgusuyla biçimsel olarak ütopik niteliğini kazanmaktadır. Ancak şunu hatırlatmak gerekir ki, Orhan Gencebay'ın biraz kendine özgü denebilecek arabeski ile, 1980 sonrası Müslüm Baba'dan Küçük Emrah'a pek çok şarkıcının içinde yer aldığı arabeski aynı kefeye koymamak ve ayırmak gerekir. Özbek bu ayrımın üzerinde özellikle duruyor ve özellikle 1980 öncesi ve sonrası arabeskin farklılığını pek çok açıdan açıklamaya girişiyor. 1980 öncesi, özellikle gecekondulular ve lümpen proletaryanın başkaldırısını ifade eden kültürel ürün olarak yorumlanan arabesk, 1983 sonrası yeni-muhafazakar ANAP ile özdeşleştirilmeye başlanmıştır. Başlangıçta bir alt kültür niteliği gösteren arabesk müzik, o kültürü ilk kez tüketerek-yaratan grupları aşıp genelleşmiş ve böylece sitem içinde evcilleştirilmiştir. 1980 sonrası ortaya çıkan çeşitli arabesk müzik tarzlarının kaynağı da Orhan Gencebay arabeskidir. Ferdi Tayfurların, Nejat Alpleri, Ümit Besenlerin, folk arabesk, taverna, oryantal arabesk, devrimci arabesk gibi türlerin olduğu bir ortamda artık ne türdeş bir arabesk müzikten ne de türdeş bir dinleyici kitlesinden bahsedilmesi mükündür. Ayrıca Orhan Gencebay arabeskinin Türkiyenin modernleşmesine duygusal-direnen yanıtının taşıdığı radikal potansiyel, 1983 sonrası arabeskinde hem ağlarım hem giderm tüende bir duygusal-pragmatik yanıta dönüşmüştür. Özbek değerlendirmelerini şöyle sürdürür:
Stuart Hall'un dediği gibi popüler kültür, hakim kültür ve
popüler gelenek arasındaki mücadelenin boyun eğme ve direnme alanıdır;
kültürel iktidar kendisini neyin makbul neyin makbul olmadığına
dair çizdiği çizgi ve bu çizgiyi hukukun yanısıra eğitim ve kültür
kurumları aracılığıyla da korumasıyla kendini ortaya koyar. 1980'ler
Türkiyesinde arabeskin yaygın olan türleri- hem hegemonyanın işleyişi
gereği hem de popüler sınıfların direnmesi sonucu- makbul sınırından
içeri alınmıştır (...). (s.136) Kitabın daha sonraki bölümlerinde, Özbek, devlet
müdahalesi, modrnleşen hayat pratikleri, Türk müziğine radyo yasağı,
Türk sinemasında şarkılı Mısır filmleri gibi konular çerçevesinde
Orhan Gencebay arabeskinin nasıl ortaya çıktığını açıklamaya; müzik
yapısı ve şarkı sözleri açısından Orhan Gencebay arabeskinin özelliklerinin
neler olduğu ve bunların nasıl değiştiği gibi soruları yanıtlamaya
çalışmaktadır. Son bir değerlendirme : Popüler Kültür
İncelemeleri
"Popüler Kültür ve Orhan Gencebay Arabeski" adlı bu çalışma, Türkiye’deki arabesk kültür incelemeleri alanında gerçekten de Stokes’in dediği gibi bir dönüm noktasıdır. Çünkü, Eğrigönültaş’ın, Özbek tarafından da sahiplenilen ve hakim değerlendirmeden oldukça farklı olan, 1979-80’lerde dilegetirdiği yorumları bir kenara ayırdığımızda, kimi zaman, örneğin Emre Kongar gibi , ‘Özgürleşme mi? Arabeskleşme mi?’adlı makalesinde, arabeskin toplumsal saygısızlık özelliği olduğunu söyleyip ‘gecekondu kültürü’ diye aşağılayan6 , kimi zaman Onat Kutlar gibi arabesk müziği kaderci ve yoz bir ‘ilkel müzik’ olarak tanımlayan7 ya da Yılmaz Öztuna gibi arabesk müziği, ‘milli kültür ve psikolojiye en olumsuz ve dejenere tesirleri’ taşıyan ‘lahmacun musikisi’ olarak gürüp ansiklopedisinde iki satırlık yer verip önemsemeyen' seçkinci hakim değerlendirmelerin aksine; bu çalışmanın, genelde Türkiye’deki modernizm ve popüler kültür maceralarını açıklayan kavramsal çerçevesiyle, ve özelde bu çerçeveden ve duruştan yola çıkarak yaptığı arabesk kültür değerlendirmesiyle, sosyalist perspektifi aslında olması gereken noktaya çektiği, yani halkı anlamak, kazanmak ve daha özgür bir yaşam adına birlikte yürütülecek bir mücadeleye katmaya yönelik oldukça önemli bir katkı yaptığı rahatlıkla söylenebilir.(9)
DİPNOTLAR
1. Özbek, M. (1991) Popüler Kültür ve Orhan Gencebay Arabeski, İstanbul: İletişim
Yayınları.
2. Sanatın karşıt kavramı kitle kültürüdür (Lowenhal)
3. Can Yücelin 1980 yılında, Arabesk Olayı: Ne
dediler adlı soruşturmaya verdiği yanıt Meral Özbekin yaklaşımına
yakınlığıyla ve dolayısıyla diğerlerinden farklı olmasıyla dikkat
çekmektedir. Nevzat Atlığ, Selim İleri, Atilla İlhan, Atilla Özdemiroğlu,
Cemal Reşit Rey, Ruhi Su, Vedat Nedim Törün de yanıt verdiği bu
soruşturmada şunları söylüyor: Önemli olan hızla değişen halkın,
eğilimlerini görmezlikten gelen sanat çevrelerine, sanat akımlarına
ve elbette bu alandaki yanlış devlet politikalarına göstermiş olduğu
tepkidir. Arabesk müzik, işte böyle bir tepki olarak, içinde elbette
hem olumlu hem de olumsuz yanları barındırmaktadır. (Bakınız Milliyet
Sanat Dergisi, Yeni Dizi, 9, 1 Ekim 1980, s22)
4. Şenyapılı, Ö.(1985) Müzik Ansiklopedisi, Cilt
1, Ankara: Uzay Ofset Ltd.
5. Martin Stokes, Özbekin çalışmasının yayımlanmasından
bir yıl sonra yayımlanan Türkiyede Arabesk Olayı adlı kitabının
girişinde benzer bir yaklaşımı sergiler: Arabesk, şehir için şehirli
bir müziktir. (1992: 17) Ne kötü bir tesadüftür ki Özbekin ve Stokesın
kitapları birbirlerinden yaralanamazlar. Stokes, kitabının 1998de
yayımlanan Türkçe çevirisinde şöyle yakınır: Meral Özbekin bu alandaki
nefis kitabı (kitabın ayrıntıları ve nüanslarıyla bu kitap asla
yarışamaz; Özbekin kitabını benim kitabım yayınlandıktan neredeyse
bir yıl sonra okuyabildim) önemli bir dönüm noktasını simgeliyor.
(1992: 17)
6. Emre Kongar (1994) "Özgürleşme mi? Arabeskleşme
mi?", Hürriyet Gösteri, no: 46, 80-81
7. Onat Kutlar (1980)
"Arabesk Olayı", Milliyet Sanat Dergisi, no: 9, 18-19
8. Yılmaz Öztuna (1990) Büyük Türk Musikisi Ansiklopedisi,
s.63, Ankara: Kültür Bakanlığı Kültür Eserleri Dizisi.
9. Orhan Gecebay ile ilgili internet siteleri:
www.orhanabi.com
www.gencebay.cjb.net
www.kralorhangencebay.cjb.net
www.orhangencebay.com.tr
www.geocities.com/gencebayorhan/hayati.htm Ali Pekşen
[email protected]
Copyleft | 2004